Na de mislukte uitvoering van de doodstraf van Christa Pike in Tennessee is er weer een bekende discussie losgebarsten over de wreedheid van die straf. Nou ja, discussie? In beschaafd gezelschap is het not done om níet tegen de doodstraf te zijn. Barbaars, wreed, vaak onterecht opgelegd en ook nog eens racistisch zijn de meest gehoorde argumenten. 

Beschikken over het leven van een ander, dat past niet. En is er geen acceptabele manier om hem uit te voeren, zie het geklungel in Tennessee. Willekeur: soms is er een gouverneur die de straf niet laat uitvoeren, andere gouverneurs tonen onbetamelijk enthousiasme. Ja, het kost geen moeite om tegen de doodstraf te zijn, waarna ons beschaafde gezelschap overgaat tot de orde van de dag. 

Zelf ben ik geen absoluut tegenstander van de doodstraf. Ook geen voorstander per se. Ja, je kunt er genuanceerd over denken. Mijn probleem is met levenslang, een straf die veel vaker voorkomt dan de doodstraf. Is dat ook niet ‘beschikken over een leven’? Iemand levend dood maken? Is dat niet minstens even barbaars? Wreder zelfs? Waarom maken we ons daar niet druk over?

Zowel levenslang als de doodstraf hebben het oogmerk iemand permanent uit de samenleving te verwijderen. Soms is de gedachte daarachter eenvoudig: plegers van massamoorden, zoals de moordenaar van vijftig moslims in Christchurch, Nieuw Zeeland, of gestoorde lui zoals Jeffrey Dahmer, die 35 mannen en jongens vermoordde, in stukken sneed en onder zijn huis in tonnen stopte, moeten nooit meer vrij komen. Er zijn veel voorbeelden – veel te veel – en voor de meeste plegers geldt dat hun daden onomstreden zijn. Timothy McVeigh, de man die in 1995 in Oklahoma city een gebouw opblies en 165 doden veroorzaakte.

Helaas behoren wrede, onbegrijpelijke meervoudige moorden tot de geregeld voorkomende problemen van de Verenigde Staten – en niet alleen daar. De Noor Anders Breivik vermoordde in 2011 77 mensen, voornamelijk tieners. Veel moordenaars doden zichzelf of nodigen uit tot ‘zelfmoord via een politieman’ door zich te laten doodschieten. Soms lukt dat niet, zoals de moordenaar van Theo van Gogh, die liever als martelaar was doodgeschoten. Soms gaat het om ‘gewone’ moorden, soms zijn ze uitzonderlijk wreed of op politiemensen, die vrijwel altijd levenslang opleveren. De feiten zijn dat er in de VS ongeveer 2000 ter dood veroordeelden in de gevangenis zitten, en dat maar liefst 200.000 Amerikanen levenslang hebben, 50.000 van hen zonder recht op parole. Stevige getallen maar terwijl de aarzelingen over de doodstraf altijd aanwezig zijn, worden zelden vraagtekens gesteld bij levenslang.

Het is waar: er zijn allerlei problemen het opleggen van de doodstraf in de VS. Er worden onschuldige mensen veroordeeld, vaak omdat ze te weinig rechtsbijstand kregen of gedwongen werden tot een plea deal. Er is sprake van racisme, althans we treffen veel meer zwarte Amerikanen met levenslang dan hun percentage in de samenleving zou doen vermoeden. Het probleem hier is het Amerikaanse rechtsstelsel, maar in een discussie over de moraliteit van de doodstraf zijn ze niet onmiddellijk relevant. 

In de afschrikwekkende werking van de doodstraf geloof ik niet. De meeste gevallen van moord en doodslag hebben te maken met opwellingen, pathologie of ongelukkige uitkomsten van onverantwoordelijk gedrag. In geen van die gevallen schrikt de doodstraf af. Massamoordenaars houdt het niet tegen. De ene uitzondering is wat mij betreft politieke moord. De moordenaar van Pim Fortuyn kwam weg met twaalf jaar. Of de doodstraf hem had afgeschrikt, weet ik niet. Maar wat mij betreft verdiende hij permanente verwijdering uit de samenleving.

Ten slotte is er een relatief groot aantal ter dood veroordeelden dat ten slotte onschuldig bleek. Het is misselijk makend, maar gegeven de problemen met het Amerikaanse rechtssysteem mag je aannemen dat de kans op fouten bij levenslang niet kleiner is dan bij de doodstraf. Toch hebben alleen de laatste veroordeelden recht op een lang traject van beroep waarin problematische veroordelingen allicht boven water komen. 

De obsessie met de doodstraf leidt ons af van de morele problemen met levenslang. Wat is levenslang anders dan een doodstraf die jarenlang duurt? Wat is de moraliteit van een levenslange gevangenisstraf als de gestrafte geen manier heeft om een einde aan dat miserabele leven te maken? Zelfmoord voor de veroordeling, á la Jeffrey Epstein, of het opzoeken van een gevangenismoord (Dahmer werd overhoop gestoken), zijn wel erg wrede alternatieven.

Het verleidt me tot een onaangename conclusie: je zou de doodstraf mogelijk moeten maken, of houden, als optie voor gestraften die levenslang hebben gekregen. Natuurlijk, dat neemt niet weg dat sommige onschuldig gestraften in hun wanhoop dan voor die ultieme straf zouden kiezen. Is hen beschermen tegen wanhoop voldoende reden voor een totaalverbod op de doodstraf? 

Daarom, ik ben geen principiële tegenstander van de doodstraf. Levenslang is een doodstraf. Ik zou in elk geval zeggen dat tot levenslang veroordeelden dezelfde rechten op herziening en heroverweging moeten krijgen als ter dood veroordeelden. Ik heb geen gemakkelijke oplossing als de rechtsgang zonder problemen is.

Alleen deze, ook een moreel problematische: mag je mensen die levenslang hebben gekregen de optie geven die dodelijke straf om te zetten in een doodstraf? Menselijke waardigheid moet toestaan dat een veroordeelde zelf kan bepalen of hij een leven in het gevang prefereert boven de dood. Ik geef toe dat dit een weinig realistisch voorstel is, dat wil zeggen, in de praktijk niet zal worden uitgevoerd. 

Maar de bottom line is dat we niet ontkomen aan deze vraag: is levenslange gevangenisstraf moreel problematischer dan de doodstraf? Ik kan het verwijt krijgen dat ik het me gemakkelijk maak door als voorbeelden gevallen te nemen waar onomstotelijk vaststaat dat de veroordeeld nooit meer terug keren in de samenleving. Het tegenverwijt is dat tegenstanders van de doodstraf de morele vraag over levenslang ontlopen.

Vandaag in De Standaard

Tussentijdse verkiezingen zijn altijd een kiezersoordeel over de president. Gegeven zijn lage populariteit en de weerzin tegen veel van zijn beleid, dreigen ze voor Donald Trump en de Republikeinse Partij uit te lopen op een fiasco. Dat is mooi, maar de uitslag zal niets veranderen aan de vaststelling dat de aangerichte schade enorm is, en vrijwel niet te herstellen.

De kiezers hebben wat recht te zetten. Gesteld voor een onaangename keuze hielpen ze Trump in 2024 opnieuw in het Witte Huis, waar hij in rap tempo vier jaar opgekropte wraakzucht in beleid omzette. De president omringde zich met jaknikkers, pluimstrijkers en wegkijkers, en benoemde incompetente types, collectief omschreven als een clown car, een circusclub. Wie mee wilde doen moest bewust liegen, te beginnen met de uitslag van 2020. Ze deden het allemaal, Marco Rubio en JD Vance voorop, gevolgd door een kudde senatoren.

Trump is inderdaad helemaal los gegaan, maar het helemaal bij hem leggen miskent de machtige belangenbehartigers achter zijn presidentschap. Soms directe belangen zoals de fossiele industrie, Wall Street en de opportunistisch temende techbazen. Soms systeembelangen zoals de Federal Society, een groep die zoveel mogelijk conservatieve rechters benoemd wil zien. En dan is er de Heritage Foundation, een rechtse denktank die via stromannen hun in Project 2025 aangekondigde programma rigoureus uitvoeren.

Het gezamenlijke doel van deze belangen is het handicappen van de administratieve staat en het concentreren van macht in het presidentschap. Inmiddels zijn ze hard op weg naar het ontmantelen van de New Deal, de Great Society en gerelateerd sociaal beleid, en het terugdraaien van burgerrechten wetgeving en verworvenheden als gelijke behandeling en diversiteit. Dit zijn geen conservatieven, het zijn reactionairen die Trump gebruiken als hun stormram.

In zijn sloopbeleid kan Trump succes niet ontzegd worden: er is veel kapot gemaakt dat niet of moeilijk gerepareerd kan worden. De DOGE-onderneming van Elon Musk en zijn bende techies leverde nauwelijks bezuinigingen op maar heeft wel degelijk veel veranderd, al was het maar dat werken voor de overheid bijzonder onaantrekkelijk is geworden. Honderdduizenden mensen zijn ontslagen, ervaring en kennis zijn roekeloos vernietigd. 

Het Amerikaanse wereldwijde hulpprogramma, USAID, in miljarden dollars te verwaarlozen, gooide Musk in de ‘houtversnipperaar’. Het Congres, dat het programma opzette, liet het toe. De Republikeinen dan toch. Het zou zomaar miljoenen mensenlevens kunnen kosten. Herstel ervan, als een nieuw Congres zich daar al aan zou wagen, is vrijwel onmogelijk. Tik dit maar af voor veel van wat de regering-Trump kapot heeft gemaakt.

De president heeft gevestigde instituties en controle mechanismes afgezwakt, vaak gewoon opgeheven. Hij reduceerde het Congres tot komisch klapvee. Hij gebruikte de macht van het presidentschap om belangrijke delen van de private sector naar zijn pijpen te laten dansen, van grote techbedrijven tot nieuwsorganisaties, van advocatenkantoren tot universiteiten. Pure intimidatie dwong mensen, organisaties en instellingen tot vrijwillige onderdanigheid. Trump dwong hen tot financiële bijdrages voor zijn persoonlijke ‘goede doelen’, alles riekt naar maffiose afpersing.

Het ministerie van Justitie, formeel de bewaker van de Amerikaanse rechtsorde, is omgevormd tot zijn persoonlijke belangenbehartiger op een manier die van Richard Nixon een kleine krabbelaar maakt. De FBI wordt gerund door een incompetente zeloot. Agenten die ook maar iets te maken hadden met onderzoek naar 6 januari 2021 of anderszins naar Trump en zijn handlangers, zijn ontslagen. De activiteiten van het bureau zijn verlegd naar immigratie. Rechts extremisme wordt niet meer gevolgd. Expertise is verloren.

Milieubeleid is uitgekleed ten gunste van de fossiele industrie. Vervuiling is weer toegestaan, kant en klare windparken zijn gesloten. Research en innovatie zijn gepolitiseerd of gewoon weggevaagd. Volgens het wetenschappelijk tijdschrift Nature zijn in 2025 meer dan 7800 research beurzen en toelagen bevroren of beëindigd. Groene technologie wordt overgelaten aan Amerika’s concurrenten. Wetenschappers vertrekken naar landen waar hun onderzoek vrij en onverveerd kan plaatsvinden. Het ministerie van Volksgezondheid, gerund door een gestoorde Kennedy-nazaat, negeert wetenschap en ontmantelt commissies die wetenschappelijke oordelen over medicijnen en voedsel moeten geven. Beleid dat gedurende tientallen jaren was opgebouwd, is vernietigd. 

Trumps buitenlands beleid was al dubieus genoeg nog voordat hij zich door Israël liet verleiden tot een nieuwe oorlog in het Midden Oosten. De president lonkt opzichtig naar andere autoritaire leiders en schoffeert trouwe bondgenoten. Zo verdween ook Amerika’s reputatie voor doordacht beleid, consistentie en betrouwbaarheid in de houtversnipperaar. Een voorbeelddemocratie is afgezakt tot een semiautoritair regime, waarin de leider beschikt over eigen troepen die hij naar willekeur inzet. 

Wetgevend was het armoe troef. Trumps One Big Beautiful Bill bracht belastingverlagingen voor de rijken, hogere defensie uitgaven, de ontmanteling van groen beleid en een verslechtering van de gezondheidszorg. Begrotingstekorten zijn opgelopen tot onhoudbare hoogten, nu verergerd door de prijzige oorlog met Iran. De deregulering en het gebrek aan controle op markten maken de weg vrij voor een nieuwe financiële crisis. De corruptie van Trump, zijn familie en zijn kompanen is ongeëvenaard in de moderne westerse geschiedenis.

De taak van de kiezers op 3 november is verdeeld bestuur herstellen, dat wil zeggen, de uitvoerende macht van de ene partij te laten controleren door de controlerende macht van de andere partij. Checks and balances. De afgelopen twee jaar hebben geleerd dat als alle macht in handen is van één partij, en die partij is van kwade wil zoals deze Republikeinse Partij, het systeem van scheiding der machten niet werkt. Zeker, af en toe heeft de rechtelijke macht zijn taak wel uitgevoerd, maar de meegaandheid van het Supreme Court, nu ook gepolitiseerd, heeft een presidentschap met autoritaire trekken mogelijk gemaakt. De kiezer moet de balans herstellen voor het te laat is.

Er is weinig ruimte voor optimisme. Want ook als de kiezers dit allemaal meewegen en het Congres in beide kamers Democratisch wordt, dan nog is de schade enorm en veelal onherstelbaar. Het punt van slopen is dat wat is neergehaald voorgoed kapot is. Als beeld voor de Trump activiteiten is het inmiddels haast een cliché, maar zijn sloop van de East Wing van het Witte Huis is nog steeds to the point. Het slopen duurde drie dagen. Het gaat nog jaren duren voordat er iets nieuws op die plek staat. Amerika als geheel is ook zo’n sloopzone.