Na de mislukte uitvoering van de doodstraf van Christa Pike in Tennessee is er weer een bekende discussie losgebarsten over de wreedheid van die straf. Nou ja, discussie? In beschaafd gezelschap is het not done om níet tegen de doodstraf te zijn. Barbaars, wreed, vaak onterecht opgelegd en ook nog eens racistisch zijn de meest gehoorde argumenten.
Beschikken over het leven van een ander, dat past niet. En is er geen acceptabele manier om hem uit te voeren, zie het geklungel in Tennessee. Willekeur: soms is er een gouverneur die de straf niet laat uitvoeren, andere gouverneurs tonen onbetamelijk enthousiasme. Ja, het kost geen moeite om tegen de doodstraf te zijn, waarna ons beschaafde gezelschap overgaat tot de orde van de dag.
Zelf ben ik geen absoluut tegenstander van de doodstraf. Ook geen voorstander per se. Ja, je kunt er genuanceerd over denken. Mijn probleem is met levenslang, een straf die veel vaker voorkomt dan de doodstraf. Is dat ook niet ‘beschikken over een leven’? Iemand levend dood maken? Is dat niet minstens even barbaars? Wreder zelfs? Waarom maken we ons daar niet druk over?
Zowel levenslang als de doodstraf hebben het oogmerk iemand permanent uit de samenleving te verwijderen. Soms is de gedachte daarachter eenvoudig: plegers van massamoorden, zoals de moordenaar van vijftig moslims in Christchurch, Nieuw Zeeland, of gestoorde lui zoals Jeffrey Dahmer, die 35 mannen en jongens vermoordde, in stukken sneed en onder zijn huis in tonnen stopte, moeten nooit meer vrij komen. Er zijn veel voorbeelden – veel te veel – en voor de meeste plegers geldt dat hun daden onomstreden zijn. Timothy McVeigh, de man die in 1995 in Oklahoma city een gebouw opblies en 165 doden veroorzaakte.
Helaas behoren wrede, onbegrijpelijke meervoudige moorden tot de geregeld voorkomende problemen van de Verenigde Staten – en niet alleen daar. De Noor Anders Breivik vermoordde in 2011 77 mensen, voornamelijk tieners. Veel moordenaars doden zichzelf of nodigen uit tot ‘zelfmoord via een politieman’ door zich te laten doodschieten. Soms lukt dat niet, zoals de moordenaar van Theo van Gogh, die liever als martelaar was doodgeschoten. Soms gaat het om ‘gewone’ moorden, soms zijn ze uitzonderlijk wreed of op politiemensen, die vrijwel altijd levenslang opleveren. De feiten zijn dat er in de VS ongeveer 2000 ter dood veroordeelden in de gevangenis zitten, en dat maar liefst 200.000 Amerikanen levenslang hebben, 50.000 van hen zonder recht op parole. Stevige getallen maar terwijl de aarzelingen over de doodstraf altijd aanwezig zijn, worden zelden vraagtekens gesteld bij levenslang.
Het is waar: er zijn allerlei problemen het opleggen van de doodstraf in de VS. Er worden onschuldige mensen veroordeeld, vaak omdat ze te weinig rechtsbijstand kregen of gedwongen werden tot een plea deal. Er is sprake van racisme, althans we treffen veel meer zwarte Amerikanen met levenslang dan hun percentage in de samenleving zou doen vermoeden. Het probleem hier is het Amerikaanse rechtsstelsel, maar in een discussie over de moraliteit van de doodstraf zijn ze niet onmiddellijk relevant.
In de afschrikwekkende werking van de doodstraf geloof ik niet. De meeste gevallen van moord en doodslag hebben te maken met opwellingen, pathologie of ongelukkige uitkomsten van onverantwoordelijk gedrag. In geen van die gevallen schrikt de doodstraf af. Massamoordenaars houdt het niet tegen. De ene uitzondering is wat mij betreft politieke moord. De moordenaar van Pim Fortuyn kwam weg met twaalf jaar. Of de doodstraf hem had afgeschrikt, weet ik niet. Maar wat mij betreft verdiende hij permanente verwijdering uit de samenleving.
Ten slotte is er een relatief groot aantal ter dood veroordeelden dat ten slotte onschuldig bleek. Het is misselijk makend, maar gegeven de problemen met het Amerikaanse rechtssysteem mag je aannemen dat de kans op fouten bij levenslang niet kleiner is dan bij de doodstraf. Toch hebben alleen de laatste veroordeelden recht op een lang traject van beroep waarin problematische veroordelingen allicht boven water komen.
De obsessie met de doodstraf leidt ons af van de morele problemen met levenslang. Wat is levenslang anders dan een doodstraf die jarenlang duurt? Wat is de moraliteit van een levenslange gevangenisstraf als de gestrafte geen manier heeft om een einde aan dat miserabele leven te maken? Zelfmoord voor de veroordeling, á la Jeffrey Epstein, of het opzoeken van een gevangenismoord (Dahmer werd overhoop gestoken), zijn wel erg wrede alternatieven.
Het verleidt me tot een onaangename conclusie: je zou de doodstraf mogelijk moeten maken, of houden, als optie voor gestraften die levenslang hebben gekregen. Natuurlijk, dat neemt niet weg dat sommige onschuldig gestraften in hun wanhoop dan voor die ultieme straf zouden kiezen. Is hen beschermen tegen wanhoop voldoende reden voor een totaalverbod op de doodstraf?
Daarom, ik ben geen principiële tegenstander van de doodstraf. Levenslang is een doodstraf. Ik zou in elk geval zeggen dat tot levenslang veroordeelden dezelfde rechten op herziening en heroverweging moeten krijgen als ter dood veroordeelden. Ik heb geen gemakkelijke oplossing als de rechtsgang zonder problemen is.
Alleen deze, ook een moreel problematische: mag je mensen die levenslang hebben gekregen de optie geven die dodelijke straf om te zetten in een doodstraf? Menselijke waardigheid moet toestaan dat een veroordeelde zelf kan bepalen of hij een leven in het gevang prefereert boven de dood. Ik geef toe dat dit een weinig realistisch voorstel is, dat wil zeggen, in de praktijk niet zal worden uitgevoerd.
Maar de bottom line is dat we niet ontkomen aan deze vraag: is levenslange gevangenisstraf moreel problematischer dan de doodstraf? Ik kan het verwijt krijgen dat ik het me gemakkelijk maak door als voorbeelden gevallen te nemen waar onomstotelijk vaststaat dat de veroordeeld nooit meer terug keren in de samenleving. Het tegenverwijt is dat tegenstanders van de doodstraf de morele vraag over levenslang ontlopen.